Tolstoj & Toergenjev

Ik heb thuis een filmpje van de viering van de tachtigste verjaardag van Tolstoj. Heerlijke beelden zijn dat. Het heeft gesneeuwd, nors wrijft hij met z'n grote handen door zijn lange witte baard. Als hij op zijn paard stapt is hij net sinterklaas.

'In Tolstoj leefde twee wezens die om voorrang streden' zei de alleraardigste journalist die ik van de week op bezoek had. 'Een gespleten lijdende persoonlijkheid. Houd je niet meer van Toergenjev?' 'Toergenjev is liberaal, westers, beminnelijk en de betere schrijver.'

Daar zit wat in.

Ik ben ook erg van Toergenjev gecharmeerd. Rook is misschien wel mijn favoriete boek. Toergenjev had een harmonieus karakter en twijfelde niet aan het nut van de artiest of de zin van het creëren zoals Tolstoj deed. Hij hield van de versluierdheid der dingen.

Elke tekst over Tolstoj gaat over zijn gespletenheid. Op het hoogte punt van zijn roem zegt hij nooit gelukkig te zijn geweest, altijd geleden te hebben onder de zinsvragen; waarvoor leven wij en wat te doen?
Hij ontkend twintig jaar huwelijksgeluk, de waarschijnlijk prachtige emoties bij de geboorte van zijn kinderen. Zijn vrouw hield van hem als hij ondergedompeld was in het werk aan de romans die hem beroemd maakten. De overgave aan het artistieke proces en zijn natuurlijke talent maakten hem zachtaardig en 'zichzelf'. Maar Tolstoj beslist dat alles ijdelheid is. Hij geeft de literatuur op en schrijft alleen nog pamfletten en doorwrochte opstellen die verkondigen wat goed is maar vooral wat niet goed is.

Ik zag gisteren een scène uit de film het rode korenveld. Op bevel van een sergeant dwingen Japanse soldaten Chinese boeren toe te kijken hoe een van hen opgehangen aan zijn voeten levend word gevild door zijn beste vriend. Tolstoj vocht in de krimoorlog en zag vreselijke dingen, in Parijs maakte hij een terechtstelling door de guillotine mee en als grootgrondbezitter kende hij het lijden van zijn landeigenen. Wat moest hij met die ervaringen doen? Hadden de boeren in de film een keuze, een andere bron dan angst waardoor hun handelen anders zou zijn? Als elk moment gespleten is door de vraag 'wat te doen?'. Waar vind je dan het goede antwoord?

  Op zijn doodsbed schreef Toergenjev Tolstoj een beroemd geworden briefje: '...mijn vriend keer weer tot het literaire werk! Die gave hebt u uit dezelfde bron gekregen als al de rest. Ach, hoe gelukkig zou ik zijn, als ik mocht denken dat deze brief invloed op u had!' Toergenjev had duidelijk andere verlangens dan Tolstoj die leidde onder de onmogelijkheid een ieder uit zijn lijden te verlossen.
De beleving van strijd, liefde, hoop, vreugde, kunnen als je er betekenis en vorm aan geeft een bron van pure poëzie zijn en er controle over willen hebben een vorm van zelfverlochening. Ik houd daarom ook makkelijker van Toergenjev, hij is de vrede lievende mens. 'Jaja...maar', zal Tolstoj ongedurig zeggen, 'Wat moeten we met al het onrecht, het onnodig lijden, de gewetensarmoede bij de mens...??!